فانى شونده‌اند واز راه مبالغه آنها را فنا فرموده باشند . 7231 كمال العلم الحلم ، وكمال الحلم كثرة الاحتمال والكظم . كمال علم بردباريست « 1 » ، وكمال بردبارى بسيارى احتمال وفرو خوردن خشم است . مراد اينست كه علم كه بىبردبارى باشد ناقص است تمامى آن باينست كه با بردبارى باشد وبردبارى وقتي تمام وكامل مىشود كه با بسيارى احتمال باشد يعنى تحمل درشتيها وبي آدابيهاى مردم وبسيار فرو خوردن خشم وبردبارى كه با آنها نباشد ناقص است . 7232 كمال الحزم استصلاح الاضداد ، ومداجاة الأعداء . كمال دور انديشى بصلاح آوردن اضداد ومدارا كردن با دشمنان است ، « أضداد » بمعنى مخالفان است يعنى جمعى كه مخالفت كنند با اين كس وموافقت نكنند ، ومراد به « صلاح آوردن ايشان » اينست كه سلوكى با ايشان بشود از لطف ومهربانى كه باعث اين شود كه ايشان بصلاح آيند وترك مخالفت كنند وفرق ميانهء اين ومدارا كردن با دشمنان اينست كه مخالفان جمعىاند كه دشمنى ندارند نهايت مىبايد كه موافقت كنند ونمىكنند ، ودشمنان جمعىاند كه موافقت ايشان مطلب نيفتاده بلكه دشمنى ميكنند وآزار مىرسانند ومطلب دفع آنست پس كمال دور انديشى اينست كه با مخالفان سلوكى بشود كه ايشان موافقت كنند ، وبا دشمنان مدارائى بشود كه ترك دشمنى كنند وآزارى از ايشان نرسد ، وممكن است كه مراد به « أضداد » همان دشمنان باشد ومدارا كردن با دشمنان بمنزلهء تفسير وتأكيد بصلاح آوردن مخالفان باشد . 7233 كم دنف نجا وصحيح هوى .

--> ( 1 ) مطابق اين مضمونست قول سعدى : « در خاك بيلقان برسيدم بعابدى * گفتم مرا بتربيت از جهل پاك كن » « گفتا برو چو خاك تحمّل كن اى فقيه * يا هر چه خواندهء همه در زير خاك كن » « بيلقان » شهريست در خاك قراجه داغ ميان شروان وآذربايجان كه سابقا جزو إيران بوده واكنون جزو دولت روس ( شوروى ) است .